કેન્સરનું જોખમ ઘટાડતી રસીઓ: HPV અને હેપેટાઇટિસ બી વિશે જાણો
કેન્સરથી બચવા માટે આપણે સામાન્ય રીતે સ્વસ્થ ખોરાક, નિયમિત કસરત અને તમાકુથી દૂર રહેવાની વાત કરીએ છીએ. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે કેટલીક રસીઓ પણ અમુક પ્રકારના કેન્સરનું જોખમ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે?
HPV અને હેપેટાઇટિસ બીની રસીઓ તેના મહત્વના ઉદાહરણો છે. આ રસીઓ એવા વાયરસ સામે રક્ષણ આપે છે, જે લાંબા સમય પછી કેન્સરનું કારણ બની શકે છે. તેથી યોગ્ય સમયે રસીકરણ કરાવવું ભવિષ્યના સ્વાસ્થ્ય માટે મહત્વનું પગલું છે.
રસી કેન્સરનું જોખમ કેવી રીતે ઘટાડે છે?
કેટલાક વાયરસનો ચેપ શરીરમાં લાંબા સમય સુધી રહે તો કોષોને નુકસાન થઈ શકે છે. વર્ષો દરમિયાન થતા આ ફેરફારો અમુક લોકોમાં કેન્સરનું સ્વરૂપ લઈ શકે છે.
રસી શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિને ચોક્કસ વાયરસ સામે લડવા માટે તૈયાર કરે છે. ચેપથી બચાવ થવાથી તે ચેપ સાથે જોડાયેલા કેન્સરનું જોખમ પણ ઘટે છે.
અહીં એક વાત સમજવી જરૂરી છે: આ રસીઓ તમામ પ્રકારના કેન્સર સામે રક્ષણ આપતી નથી. તે પહેલેથી થયેલા કેન્સર કે ચેપની સારવાર પણ નથી.
HPV રસી: સર્વાઇકલ કેન્સર સામે રક્ષણ
HPV એટલે હ્યુમન પેપિલોમાવાયરસ. તેના કેટલાક પ્રકારોનો લાંબા સમય સુધી રહેતો ચેપ સર્વાઇકલ કેન્સર એટલે કે ગર્ભાશયના મુખના કેન્સરનું કારણ બની શકે છે.
HPV સાથે ગુદા, શિશ્ન, યોનિ, બાહ્ય સ્ત્રી જનનાંગ અને ગળાના અમુક કેન્સર પણ જોડાયેલા છે. HPVની રસી કેન્સરનું કારણ બની શકતા આ વાયરસના ચોક્કસ પ્રકારોથી બચાવવામાં મદદ કરે છે.
વાયરસના સંપર્કમાં આવતાં પહેલાં રસી લેવાથી વધુ લાભ મળે છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા ૯થી ૧૪ વર્ષની છોકરીઓના HPV રસીકરણને પ્રાથમિકતા આપે છે. છોકરાઓને પણ રસીથી લાભ થઈ શકે છે. યોગ્ય ઉંમર, ઉપલબ્ધ રસી અને સ્થાનિક માર્ગદર્શિકા વિશે ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ. સંદર્ભ: વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા
હેપેટાઇટિસ બી રસી: લીવરના સ્વાસ્થ્ય માટે મહત્વની
હેપેટાઇટિસ બી એક વાયરસ છે, જે લીવરને અસર કરે છે. કેટલાક લોકોમાં તેનો ચેપ લાંબા સમય સુધી રહે છે. તેના કારણે લીવરને ગંભીર નુકસાન, સિરોસિસ અને લીવર કેન્સરનું જોખમ વધી શકે છે.
હેપેટાઇટિસ બીની રસી આ ચેપને અટકાવવામાં મદદ કરે છે. તેથી તે હેપેટાઇટિસ બી સાથે જોડાયેલા લીવર કેન્સરનું જોખમ પણ ઘટાડે છે.
આ રસી બાળપણના નિયમિત રસીકરણનો ભાગ છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા જન્મ પછી શક્ય તેટલી વહેલી તકે, આદર્શ રીતે ૨૪ કલાકની અંદર, પ્રથમ ડોઝ આપવાની ભલામણ કરે છે. ત્યારબાદ બાકીના ડોઝ નક્કી કરેલા સમયપત્રક મુજબ આપવામાં આવે છે. બાળપણમાં રસી ચૂકી ગયેલા લોકોએ પણ પોતાની જરૂરિયાત અંગે ડૉક્ટર સાથે વાત કરવી જોઈએ. સંદર્ભ: વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા
રસીકરણ માટે યોગ્ય સમય કેમ જરૂરી છે?
રસીનો મુખ્ય હેતુ ચેપ લાગતાં પહેલાં રક્ષણ તૈયાર કરવાનો છે. તેથી બીમારીનાં લક્ષણો દેખાય ત્યાં સુધી રાહ જોવી યોગ્ય નથી.
માતા-પિતાએ બાળકનું રસીકરણ કાર્ડ સાચવવું અને સમયસર ડોઝ અપાવવા જોઈએ. કોઈ ડોઝ ચૂકી ગયો હોય અથવા અગાઉ રસી લીધી છે કે નહીં તેની જાણ ન હોય, તો આરોગ્યકર્મી પાસેથી માર્ગદર્શન મેળવવું.
રસીના ડોઝની સંખ્યા અને સમયપત્રક ઉંમર, રસીના પ્રકાર, અગાઉના ડોઝ અને વ્યક્તિની આરોગ્યસ્થિતિ પ્રમાણે બદલાઈ શકે છે.
રસીની આડઅસરો વિશે શું જાણવું જોઈએ?
રસી લીધા પછી ઇન્જેક્શનની જગ્યાએ દુખાવો, હળવો તાવ અથવા થાક જેવી સામાન્ય આડઅસરો થઈ શકે છે. મોટાભાગે તે થોડા સમયમાં ઓછી થઈ જાય છે. ગંભીર એલર્જીક પ્રતિક્રિયા દુર્લભ હોય છે.
અગાઉ કોઈ રસીથી ગંભીર એલર્જી થઈ હોય તો રસી લેતાં પહેલાં ડૉક્ટરને જણાવવું. રસી અંગેની શંકા દૂર કરવા માટે અફવાઓને બદલે યોગ્ય તબીબી માહિતી મેળવવી.
રસી લીધા પછી પણ તપાસ જરૂરી છે
HPVની રસી લીધા પછી પણ સર્વાઇકલ કેન્સર માટે ભલામણ કરેલી તપાસ કરાવવી જરૂરી છે. રસી જોખમ ઘટાડે છે, પરંતુ સંપૂર્ણ રક્ષણની ખાતરી આપતી નથી.
સ્ક્રીનિંગ એટલે લક્ષણો ન હોય ત્યારે પણ કરાતી તપાસ. તે ગર્ભાશયના મુખમાં કેન્સર પહેલાં થતા ફેરફારો શોધવામાં મદદ કરે છે. આવા ફેરફારોની સમયસર સારવારથી કેન્સર બનતું અટકાવી શકાય છે. કઈ તપાસ ક્યારે કરાવવી તે ડૉક્ટર અને સ્થાનિક માર્ગદર્શિકા મુજબ નક્કી કરવું. સંદર્ભ: વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા
સામાન્ય ગેરસમજો દૂર કરીએ
“હું સ્વસ્થ છું, એટલે રસીની જરૂર નથી.” રસીનો હેતુ બીમારી થાય તે પહેલાં રક્ષણ આપવાનો છે.
“HPVની રસી માત્ર છોકરીઓ માટે ઉપયોગી છે.” છોકરાઓને પણ HPV સાથે જોડાયેલા અમુક કેન્સર સામે રક્ષણનો લાભ મળી શકે છે.
“રસી લીધા પછી કેન્સર થઈ જ ન શકે.” આ રસીઓ ચોક્કસ ચેપ સાથે જોડાયેલા કેન્સરનું જોખમ ઘટાડે છે. તમામ કેન્સર અટકાવતી નથી.
“રસી લીધા પછી તપાસની જરૂર નથી.” રસીકરણ અને ભલામણ કરેલી તપાસ બંનેનું પોતાનું મહત્વ છે.
તમારા અને પરિવારના રસીકરણનો રેકોર્ડ તપાસો. HPV અથવા હેપેટાઇટિસ બીની રસી બાકી હોય તો ડૉક્ટર સાથે ચર્ચા કરો. સમયસર રસીકરણ, યોગ્ય તપાસ અને સ્વસ્થ આદતો દ્વારા અમુક પ્રકારના કેન્સરનું જોખમ ઘટાડવા માટે આજે જ પગલું લઈ શકાય છે.
